Mannen in wit en blauw

Geplaatst door

IMG_9130

De  zuivelfabriek van Terschelling

Zoals veel eilanden kent ook Terschelling een  duidelijke tegenstelling tussen het leven op het oostelijk en westelijk deel van het eiland. De tegenstellingen worden bv. veroorzaakt door verschillen in godsdienst, in cultuur en in economie. Grof gezegd had je op West-Terschelling  de zeevaarders en op oost had  iedereen iets met boeren. Een deel van dat  verleden is nog zichtbaar als je  van west naar oost  fietst en tussen Formerum en Lies de oude  zuivelfabriek  aan je rechterhand ziet oprijzen. Nu een loonbedrijf , bijna honderd jaar geleden de melkkoe van de plaatselijke economie:  de  coöperatieve zuivelfabriek van Terschelling. We gaan terug in de tijd met onze gids Teunis Schol, van 1955 tot 1975 werkzaam op de zuivelfabriek.

Het ritme van de dagen op Terschelling wordt bepaald door de melkrijders. De wegen stil en verlaten. In de verte het geluid van rammelende melkbussen. Soms een, soms twee  paarden voor de wagen, afhankelijk van de hoeveelheid melkbussen. Tjalf Haan, Douwe Spanjer, Arie Doeksen,  Hille van Pieter Zorgdrager, Brandje Buren  berijden de melkwagens  en halen tweemaal daags de melk langs de kant van de weg op. Drie wagens van west, twee van oost. De melkrijder haalt de melk en brengt voer, boodschappen en de dagelijkse nieuwtjes. Vanaf 7 uur ’s ochtend en 18 uur ’s avonds. Je kunt er de klok op gelijk zetten, elke dag weer, zeven dagen per week. Behalve in de winter, dan wordt de melk 1x per dag opgehaald. De strenge winters van  56/57 en 62/63 leveren echte problemen op als de melkproducten niet meer naar de wal kunnen.   De zuivel wordt  dan opgeslagen in geïmproviseerde opbergruimtes bij de fabriek.

Teunis Schol:” Een eilander boer kan in die tijd leven van zo’n zes koeien.  Veel boeren hebben er minder en een baan erbij. Tweehonderd boeren en boertjes leveren dagelijks hun melk aan de Coöperatieve Stoomzuivelfabriek van Terschelling op de grens van Formerum en Lies. Een fabriek die  in 1917 is ontstaan uit de eerste Roomboterfabriek van Klein Lies, De Toekomst van Landerum en Formerum en De Verwachting, de  fabriek van Midsland. De productie nam gestaag toe: van 1 miljoen kilo melk per jaar  in de jaren twintig, naar ongeveer 3,5 miljoen kilo melk per jaar in de jaren vijftig, ga maar uit van circa 4000 liter per koe. In geld  uitgedrukt 2000 gulden per koe. Per jaar. Ter vergelijking:  Ik kocht in 1955 een fiets voor zo’n 170 gulden.”

Teunis Schol begint als jongetje van 13 jaar in 1955 in Formerum als jongste bediende, om precies te zijn: leerling zuivelbewerker. De eerste werkdag, 29 augustus 1955, wordt Teunis door de directeur en de kantoordames ontvangen. De rondleiding door de zuivelfabriek is overweldigend voor de jonge medewerker.

Teunis:”Ik was onder de indruk van de  melkbussen en flessen  die rinkelen, de stoom pruttelt, schreeuwend volk en de speciale zure geur van melk.” De eerste dag levert de Benjamin van zuivel weinig productiviteit. Als snel daarna volgt de harde realiteit van de zuivelstoomfabriek waar zeven dagen  per week wordt gewerkt.

Teunis:”We maakten lange dagen  in  het voorjaar en de zomer: 54 uur per week van ’s morgens 6 tot ’s avonds 8. In de winter doen we het iets rustiger aan met  42 uur per week. De zuivelmensen werkten standaard zes dagen per week. Ik verdiende er in het begin  3 rijksdaalders per week mee.”

Op de zuivelfabriek zijn Teunis en z’n maten met een ploeg van meestal  dertien mensen. Op kantoor een directeur en twee kantoormedewerksters, op de werkvloer acht mannen. De hoogsten in rang en hiërarchie gaan in een wit pak .Dit gold voorde centrifugist, verantwoordelijk voor het standaardiseren en pasteuriseren van de melk, de botermaker en de 1e kaasmaker. De machinist/ stoker was in het blauw gekleed.  Net als  de drie kaasmakers. De mannen maakten van melk  Goudse en Edammer kaas ( 20+, 40+, volvet), boter, karnemelk, gortpap of supenbrij, ’s winters chocolademelk en ’s zomers ijs voor een dubbeltje of kwartje.

De jaren zestig waren niet alleen op de wal roerig en heftig. De melkmachines doen hun intrede. De paardenwagen maakt plaats voor de tractor en de vrachtwagen.  Enkele boeren merken dat ze meer verdienen  aan de badgasten dan met melkproductie.  Het areaal landbouwgrond neemt langzamerhand af op het eiland. Schaalvergroting , mechanisatie en massaproductie moeten het dalende rendement verbeteren. Het einde van de Coöp. Zuivelfabriek Terschelling komt  ruim vijftig jaar na haar start in 1917 steeds dichterbij. In 1975 sluit de zuivelfabriek op Terschelling door een fusie met De Takomst in Wolvega. De  Terschellinger melk wordt gehaald met melkwagens. De melkproductie per koe verdubbelt bijna. In  Oosterend  is anno 2012 geen druppel melk meer; vroeger waren er 30 melkboeren. Van de 25 melkboertjes in Formerum  is  nu nog 1 over. De 900-1000 melkkoeien van nu geven net zoveel melk als  het zelfde  aantal koeien  van vroeger. Terschelling kent nog zo’n  twaalf melkveehouders met 900 koeien. De fusiegolf dendert als een tsunami door: van Coöperatieve Condensfabriek Friesland  (CCF) en  Frico Domo,  tot FrieslandCampina met 17.000 aangesloten boeren. Momenteel de derde zuivelfabriek van de wereld.

Wat bleef op Terschelling zijn de draverijen op Sint Jan (25 juni), de Dag van het Schaap, de agrarische dagen en de veemarkt op de 2e donderdag van september. Menig melkboertje vond emplooi in de horeca, in de recreatie of  als schapenboer, paardenfokker, geitenboer, fruitboer, kaasboer of als boekenboer Teunis Schol in Formerum Zuid.

Henk Tameling (2012)

Uit: Geluksvogel. Het eilandgevoel van Terschelling. Te bestellen o.a.  bij boekhandel Rosenberg, Midsland

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.